برخی از آثار باستانی و دیدنی استان همدان:

آبشار گنج نامه:

* آبشار گنج‌نامه در 5 کیلومتری غرب شهر همدان در دامنه‌های کوه الوند و در کنار کتیبه‌های گنج‌نامه قرار دارد.

این آبشار 12 متر ارتفاع دارد و دارای آب دائمی است. در زمستان‌ها نیز جریان دارد اما در برخی موارد که یخبندان شدید است یخ می‌زند.

دبی متوسط آب این آبشار 200 لیتر در ثانیه است که از دره زیبای عباس آباد و گنج نامه می‌گذرد. این آبشار در مسیر صعود به ارتفاعات کوه الوند و نزدیک شهر تاریخی همدان واقع شده است.

وجود قندیل‌های یخی در فصول سرد، زیبایی این آبشار را دوچندان و خیل عظیمی از یخ نوردان را به خود جذب می‌کند.

آبشار گنج‌نامه همچنین در فصول گرم سال هم علاوه بر گردشگران، صخره نوردان در صخره‌های اطراف آن سنگنوردی می‌کنند.

آرامگاه ابو علی سینا:

* آرامگاه حجت الحق شیخ الرئیس شرف الملک ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا، فیلسوف، دانشمند و طبیب مشهور ایران (428_370 ه.ق) در میدان بوعلی سینای همدان واقع شده است.

ساختمان فعلی بنا از سال 1325 شروع شد و در سال 1330 خاتمه یافت. این بنا تا کنون سه بار نوسازی و تعمیر شده است.

این آرامگاه در زمینی به مساحت 3090 مترمربع احداث گردیده و زیر بنای آن حدود 1792 مترمربع است. نمای آرامگاه از سنگ خارا میباشد. سطح حیاط با سه پله ی سرتاسری به ایوان ساختمان متصل می گردد که در این ایوان 10 ستون از سنگ خارا تعبیه شده که هر یک از این ستون ها نمودار گذشت یک قرن از زمان تولد بو علی سینا تا روزگار ماست. در چوبی ایوان به سرسرای بنا باز میشود که دیوارهای آن با سنگ تراورتن و کف آن با سنگ خارای چکشی پوشیده شده است. محوطه ی اصلی چهارکوش است و دوازده پایه برج آرامگاه بر روی آن قرار گرفته است. قبر بو علی در میان برج و قبر ابو سعید(یار قدیمی بو علی سینا) در کنار آن است. بر روی هر دو قبر، لوحه ای از سنگ مرمر و کتیبه ای در 9 سطر به خط ثلث نوشته شده است. در دو طرف سرسرا دو تالار قرار دارد که یکی تالار اجتماعات و دیگری کتابخانه ی آرامگاه است.

مصالح به کار رفته در برج آرامگاه سیمان و ریزه های سنگ خاراست. در میان ترک های دوازده گانه ی برج و در بالای آرامگاه، صندوقی مفرغی مکعب شکل قرار دارد که سطح فوقانی آن هرمی شکل است و در چهار طرف آن کتیبه ای به خط ثلث نوشته شده است.

آرامگاه باباطاهر:

* آرامگاه باباطاهر در مرکز میدانی مستطیل شکل، زیبا، سرسبز، با گنبدی فیروزه ای منشوری شکل، بر قاعده ای هشت ضلعی و بر بالای تپه ای کم ارتفاع قرار گرفته است.

سقف آرامگاه کاشی کاری معرق میباشد. در محوطه ی داخلی آرامگاه 24 دو بیتی برروی 24 قطعه سنگ زیبا حک شده استو در قسمت پائین اطراف محوطه داخلی مزار قرار دارد.

آرامگاه باباطاهر بر فراز تپه ای در شمال غربی شهر همدان واقع شده است که بنای این آرامگاه از شاهکارهای ممتاز و بدیع معماری عصر جدید است که طرح اصلی آن تلفیقی از معماری های قرن هفتم هشتم هجری و عصر حاضر میباشد.

این آرامگاه (مدفن باباطاهر، عارف و شاعر بزرگ اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم ه.ق) در سال 1346 ه.ش احداث گردیده است.

امام زاده محسن:

* بقعه ی امامزاده محسن، بر فراز تپه ای در دامنه ی شمالی کوهستان الوند و در انتهای دره ی سرسبز و مصفای برفین (وفرجین) قرار گرفته و به همین دلیل به امام زاده کوه نیز شهرت یافته است.

این دره به دلیل امتداد شرقی به غربی، در تمام ساعات روز، از تابش نور خورشید بهره میگیرد.

فاصله ی امامزاده کوه تا شهر همدان، حدود 15 کیلومتر است که مسیر آن از شهر مریانج و روستاسولان، توئین، موئین وفرجین میگذرد.

در روی مقبره ی امامزاده محسن، اثری از سنگ قبر مشاهده نمیشود، اما در حاشیه، صندوقی چوبی، هویت امامزاده بنام: محسن ابن علی النقی بن زید بن الحسن المجتبی(ع) و تاریخ ساخت صندوق به سال 935 هجری نوشته شده و با تکرار صلوات تزئین شده است.

این بقعه، مدفن یکی از اصحاب حضرت علی(ع) به نام ابودجانه انصاری نیز هست و قدمت آن به قرن هشتم (ه.ق) برمیگردد.

آرامگاه رضی الدین آرتیمانی:

* میرزا محمد رضی معروف به میر رضی الدین آرتیمانی از شعرا و عرفان عصر صفوی است که در نیمه ی دوم قرن دهم هجری قمری در روستای آرتیمان از توابع تویسرکان بدنیا آمد.

وی در دربار شاه عباس مقام و جایگاهی عالی داشت و بایکی از دختران او وصلت نمود. سید رضی بر منصب و جایگاه التفاتی نداشت و پیوسته بر تکمیل نفس همت می گماشت، لذا پس از مدتی اقامت در اصفهان جهت تدریس و بحث و فحص و پرداختن به سیر و سلوک عارفانه به تویسرکان مراجعت کرد و تا پایان عمر در قریه ی آرتیمان طرح اقامت افکند.

شهریار صفوی نیز به مقتضای رتبه و شأن او منشور شیخ الاسلامی تویسرکان را به نامش صادر کرد و زمام امور دینیه را بدو سپرده بود.

از این شاعر و عارف بزرگ حدود 1200 بیت شعر به ما رسیده است که از معروفترین آثارش "ساقی نامه" است.

کار ساخت بنای آرامگاه وی در سال 1354(ه.ش) آغاز و در سال 1356(ه.ش) به پایان رسید.

بازار همدان:

* مجموعه ی بازار همدان که در محدوده ی خيابان‌هاى باباطاهر، اکباتان و شهدا قرار دارد، عمدتاً به دوره ی قاجاريه مربوط مى‌شود. اين بازار داراى ۳۰ راسته است و هر راسته به صنف و حرفه‌اى خاص تعلق دارد. از جمله بازار زرگرها، قصاب‌ها، مسگرها، قنادها و نظاير آن.

از مجموع راسته‌هاى موجود در بازار همدان به غير از راسته‌هاى مسجد جامع، قصاب‌ها، قنادها، نخودبريزها، حلبى‌سازها، صحاف‌خانه، کفش‌دوزها، حلاج‌خانه و سمسارها، بقيه ی راسته بازارها بدون سقف است. سقف تعدادى از راسته‌‌هاى مسقف، فلزى و جديد است و بازارهايى که فعلاً سقف ندارند در گذشته داراى سقف بوده‌اند.

در اين مجموعه حدود ۲۴ سرا وجود دارد که نمايانگر رونق اقتصادى همدان در دوره‌هاى گذشته است که به مرور زمان آسيب‌هايى ديده‌اند و بعضى از راسته‌ها هم صدماتى ديده‌‌اند. راسته‌هاى بازار همدان عبارت‌اند از: راسته ی بازار زرگرها، صندوق‌سازها، مسجد جامع، چلنگرها، قصاب‌ها، قنادها، مسگرها، شيشه‌فروش‌ها، قبله، پيامبر، نخودبريزها، حلبى‌سازها، صحاف‌خانه، علاقبندها، کفش‌دوزها، کفش‌دوزهاى بزرگ، موتاب‌‌خانه، فلسطين، حسين‌خانى، حاج‌فضل‌‌اللّه، گلشن، دباغخانه، آهک‌فروش‌ها، حلاج‌ها، سمسارخانه، شاه‌زاده حسين، کهنه‌فروش‌ها، کاه‌فروش‌ها و سرپل گذر.

غار علیصدر:

* این غار در روستای علیصدر از توابع شهرستان کبودرآهنگ و در 75 کیلومتری شمال غربی شهر همدان (به طول جغرافیایی 48 درجه و 18 دقیقه و عرض 35 رجه و 18 دقیقه) قرار گرفته است که یکی از عجایب طبیعی جهان ونمونه ی نادری از غارهای آبی قابل قایقرانی است. این غار دارای ارتفاع 1900 متری از سطح دریاست.

زمین شناسان قدمت سنگهای این غار را به دوره ی ژوراسیک از دوران دوم زمین شناسی (190_136 میلیون سال قبل) نسبت میدهند.

مردم روستای علیصدر و روستاهای اطراف، از قدیم الایام به وجود این غار پی برده بودند و از آب آن بهره برداری میکردند، تا اینکه در 5 مهر ماه 1342(ه.ش) گروهی 14 نفره از اعضای هیئت کوهنوردی همدان، غار علیصدر را مورد بازدید و کاوش قرار دادند و توانستند با وسایل ابتدایی، مانند فانوس و تیوپ لاستیکی، مسافتی را از غار طی کنند.

در سال 1346(ه.ش) با پخش خبر کشف این غار شگفت انگیز و بی انتها در سطح رسانه های ملی، سیل محققان، کوهنوردان و علاقه مندان به آثار طبیعی به سوی آن سرازیر شد و مورد بهره برداری قرار گرفت.

قلعه ی نوشیجان:

* قلعه نوشیجان در 60 کیلومتری جنوب همدان و 12 کیلومتری غرب ملایر در منطقه­ ای موسوم به شورکات واقع شده است. از سال 1346  به سرپرستی دیوید استروناخ حفریات علمی در این محل آغاز گردید که منجر به شناسایی سه دوره فرهنگی شد. دوره اول مربوط به مادهاست که نیمه دوم قرن هشتم تا نیمه اول قرن ششم قبل از میلاد را در بر می­گیرد. معماری این دوره شامل قسمت­های زیر است:

• بنای قدیمی جبهه غربی تپه که نخستین آتشگاه است.
• تالار ستون­دار یا آپادانا
• تالار  مرکزی یا معبد مرکزی(دومین نیایشگاه)
• اتاق­ها و انبارها
• تونل
• حصار دژ نوشیجان

دوره دوم و سوم این قلعه متعلق به تمدن­های دیگر است که مورد بررسی قرار نگرفته ­اند.

این قلعه به دژ آتشکده نیز معروف میباشد.

گنبد علویان:

* گنبد علویان  در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امام زاده عبدا… قرار دارد. بر اساس شناسنامه فنی بنا، این گنبد یکی از یادمانهای متعلق به اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است، که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده است و سپس در دوره های بعد با ایجاد سردابی در زیر زمین ، به مقبره آن خاندان تبدیل گردیده است.

علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان براین است که در گذشته ی دور این بنا دارای گنبد بوده، گرچه در اثر گذشت زمان، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر علاقه ی شدید مردم به سادات و دوستداران علی(ع) ومدفون بودن دو تن از اعضای خاندان علویان در این بنا، از دلایل دیگر است.

متأسفانه از هویت دقیق مدفونین اطلاعات دقیقی در دست نیست. این اثر که یکی از شاهکارهای معماری و گچ بری بعد از اسلام در همدان است، طی شماره ی 94 در مورخه ی 1310/10/15 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

مسجد جامع همدان:

* این مسجد در نزدیکی میدان امام خمینی ، ابتدای خیابان اکباتان قرار گرفته است و تاریخ ساخت آن، که بر لوحه ای در قطار بندی جلو ایوان بزرگ مسجد نگاشته شده 1253 هجری را نشان می دهد. این سال مقارن حکومت فتحعلی شاه قاجار است. مساجد جامع، چنانکه ا نامشان پیداست، نسبت به سایر مساجد جنبه مرکزی دارند و همواره محل تجمع مسلمانان هر منطقه بوده اند. نقشه این مسجد که به صورت مربعی است، دارای 3 درب ورودی ، 3 ایوان، 6 مناره ، 2 شبستان قدیم و جدید ، حیاط و گنبد بزرگ آجری است.

در شبستان اصلی مسجد در ضلع جنوبی کتیبه هایی از آیات قرآن در روی کاشی زرد رنگ و به خط ثلث نگاشته شده است و در ورودی شبستان ، بر روی سنگاب بزرگی به قطر دهانه یک متر و ضخامت لبه 13 سانتیمتر و ارتفاع یک متر ، اشعاری به خط نستعلیق حک شده، که نام واقف و تاریخ وقف را بیان می کند، به این شرح:
خادم الدین جناب قدسمدار حاجی الواقف الحمد خان با توجه به اختلاف تاریخ ساخت بنا و تاریخ سنگاب ، احتمالاً سنگاب قبل از ساخت مسجد وجود داشته است. این مسجد طی شماره 1733 مورخه 26/3/75 به ثبت آثار تاریخی ایران رسیده است.

یادبود سید جمال الدین:

* سید جمال‌الدین‌ اسد آبادی‌، متفکر و مصلح‌ اجتماعی‌ شرقی‌ در سال‌ ۱۲۵۴ ه. ق‌ در اسد آباد همدان‌ بدنیا آمد و در پنجم‌ شوال‌ ۱۳۱۴ ه.ق‌ در استانبول‌ ترکیه‌ مسموم‌ و مقتول ‌شد. به‌ یادبود سید جمال‌ در منزل‌ مسکونی‌ قدیمی‌ او در محله‌ اسد آباد که‌ در 47 کیلومتری از همدان قرار دارد و در نزدیکی‌ امام‌زاده‌ احمد واقع‌ شده‌ بنایی‌ ساخته‌اند تا خاطره‌اش‌ همواره‌ محفوظ‌ باشد.